Những lời ca xuống đường - Dân Làm Báo

Những lời ca xuống đường

Barley Norton * Trần Quốc Việt (Danlambao) dịch - ...Kiểm duyệt âm nhạc ở Việt Nam không phải đơn giản như chỉ có thể là những hành động công khai của chỉ những người kiểm duyệt thôi. Kiểm duyệt âm nhạc thành công chủ yếu qua quá trình kiềm chế và hạn chế phức tạp trước đấy, cho nên những hành vi trấn áp như tống giam nhạc sĩ và công khai cấm đoán âm nhạc thật sự hiếm. Những hành vi kiểm duyệt hiếm khi được thực hiện một cách minh bạch và rõ ràng và liên quan đến nhiều tổ chức. Những người kiểm duyệt ở Bộ Văn Hóa và giám đốc các công ty truyền thanh và truyền hình của nhà nước, các nhà xuất bản và in ấn nhãn băng dĩa đều thường không rõ ràng về những gì họ nên hay không nên cho phép. Những sắc lệnh của đảng về văn hóa và nghệ thuật thường nói chung chung, còn những chi tiết cụ thể thì thường bỏ ngỏ mơ hồ và có thể hiểu theo nhiều cách khác nhau. Sự mơ hồ như thế có thể đưa đến những quyết định tùy tiện, vốn thường không được giải thích hay biện minh đầy đủ, và điều này dễ khiến người ta càng dè dặt và kiềm chế...

*

Xin hỏi, anh là ai?
Sao bắt tôi? Tôi làm điều gì sai?

Xin hỏi, anh là ai?
Sao đánh tôi chẳng một chút nương tay?

Xin hỏi, anh là ai?
Không cho tôi xuống đường để tỏ bày

Tình yêu quê hương này
Dân tộc này đã quá nhiều đắng cay

Xin hỏi, anh ở đâu?
Ngăn bước tôi chống giặc Tàu ngoại xâm
...

Tôi không thể ngồi yên khi nước Việt Nam đang ngả nghiêng
Dân tộc tôi sắp phải đắm chìm một ngàn năm hay triền miên tăm tối
Tôi không thể ngồi yên để đời sau cháu con tôi làm người;

Cội nguồn ở đâu
Khi thế giới này đã không còn Việt Nam?

Những ca từ này từ bản nhạc tên "Anh là ai?" của nhạc sĩ và ca sĩ Việt Khang. Bản nhạc theo phong cách nhạc nhẹ thịnh hành và giọng hát ấm áp, khát khao của Việt Khang như van nài chúng ta hát theo. Tuy nhiên ca từ thật táo bạo phi thường: ca từ phản đối công khai cách hành xử của công an đối với những người biểu tình vốn được coi là những người yêu nước chân chính.

Việt Khang thu âm "Anh là ai?" sau khi lực lượng an ninh đàn áp các cuộc xuống đường. Vào mùa hè năm 2011, một loạt các cuộc biểu tình lớn diễn ra trên đường phố Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh phản đối tình trạng căng thẳng gia tăng giữa Việt Nam và Trung Quốc về chủ quyền quần đảo Trường Sa tranh chấp bấy lâu nay và ranh giới lãnh hải ở biển Đông. Trong vài tháng đầu nhà cầm quyền cho phép những cuộc biểu tình này diễn ra, nhưng vào tháng Chín 2011 chính quyền quyết định phải chấm dứt các cuộc biểu tình, do phần nào lo sợ chúng đang bị lợi dụng để "khích động bất đồng chống lại chế độ cai trị cộng sản". Nhằm ngăn cản những cuộc biểu tình kế tiếp, công an sử dụng chiến thuật mạnh tay, dùng bạo lực để bắt giữ và giải tán những người biểu tình. Rồi từ đấy, các nhà hoạt động vẫn tiếp tục tổ chức những cuộc biểu tình nhỏ và viết bài trên mạng để bày tỏ sự phẫn uất của họ về chính sách đối ngoại liên quan đến biển Đông của chính quyền. Nhưng chế độ không còn khoan dung các cuộc biểu tình lớn nữa.

"Anh là ai?" lan truyền rất nhanh trên YouTube, và sau khi bài hát lên mạng, Việt Khang bị công an giam giữ. Anh chính thức bị bắt vào tháng Mười Hai 2011 và bị đưa ra tòa vào ngày 30 tháng Mười 2012 sau khi bị giam cầm 10 tháng không xét xử.

Bị cáo buộc tội tuyên truyền chống lại nhà nước theo Điều 88 của bộ luật hình sự, Việt Khang bị kết án bốn năm tù và sau đấy hai năm quản chế. Các cộng đồng người Việt tại Hoa Kỳ phát động "Phong trào kêu gọi trả tự do cho Việt Khang", và kiến nghị về nhân quyền, trong đó đề cập đến Việt Khang, được gởi đến chính phủ Hoa Kỳ. Sau khi thụ án bốn năm tù, Việt Khang được thả ra vào tháng Mười Hai 2015 và trở về với gia đình ở thành phố Mỹ Tho ở miền nam Việt Nam.

Theo luật pháp Việt Nam bất kỳ hoạt động nào thách thức quyền uy tối thượng của đảng Cộng sản Việt Nam hay chống lại nhà nước dân tộc độc đảng này đều bị cấm và việc buộc tội Việt Khang nhấn mạnh vào những hình phạt hà khắc mà các nhạc sĩ có thể phải đối mặt nếu chế độ xét thấy họ chống lại các chính sách của chính quyền. Do hoàn cảnh này, ta không ngạc nhiên là rất ít nhạc sĩ Việt Nam thách thức trực tiếp quyền lực của Đảng khi sáng tác nhạc có ca từ công khai thách thức chính sách hay hành động của chính quyền. Tuy nhiên một vài nhạc sĩ vẫn sáng tác những bản nhạc như thế. Cùng với Việt Khang, nhạc sĩ khác, Trần Vũ Anh Bình, thành viên nổi tiếng của Phong trào Tuổi trẻ Yêu nước tham gia vào việc phát hành một số bản nhạc của Việt Khang-cũng bị cáo buộc theo Điều 88. Anh bị kết án sáu năm tù và hiện vẫn còn chịu cảnh lao tù.

Nhà nước Việt Nam thi hành chế độ kiểm duyệt âm nhạc rất khắt khe. Chính thức thì nhạc phải được những người kiểm duyệt thuộc Bộ Văn hóa chấp thuận trước đã trước khi được phép công khai trình diễn, phát thanh, hay thu âm phát hành. Ca từ của những bản nhạc thường là mối quan tâm chính của những người kiểm duyệt, mặc dù phong cách trình diễn và những nhân tố thẩm mỹ cũng quan trọng.

Kiểm duyệt âm nhạc ở Việt Nam không phải đơn giản như chỉ có thể là những hành động công khai của chỉ những người kiểm duyệt thôi. Kiểm duyệt âm nhạc thành công chủ yếu qua quá trình kiềm chế và hạn chế phức tạp trước đấy, cho nên những hành vi trấn áp như tống giam nhạc sĩ và công khai cấm đoán âm nhạc thật sự hiếm. Những hành vi kiểm duyệt hiếm khi được thực hiện một cách minh bạch và rõ ràng và liên quan đến nhiều tổ chức. Những người kiểm duyệt ở Bộ Văn Hóa và giám đốc các công ty truyền thanh và truyền hình của nhà nước, các nhà xuất bản và in ấn nhãn băng dĩa đều thường không rõ ràng về những gì họ nên hay không nên cho phép. Những sắc lệnh của đảng về văn hóa và nghệ thuật thường nói chung chung, còn những chi tiết cụ thể thì thường bỏ ngỏ mơ hồ và có thể hiểu theo nhiều cách khác nhau. Sự mơ hồ như thế có thể đưa đến những quyết định tùy tiện, vốn thường không được giải thích hay biện minh đầy đủ, và điều này dễ khiến người ta càng dè dặt và kiềm chế.

Thiếu minh bạch về những gì có thể được cho phép không chỉ khiến cho nhiều người rối trí mà họ còn vô tình rơi vào bẫy tự kiểm duyệt. Nhiều nhạc sĩ cuối cùng đành phải suy đoán điều gì biết đâu có thể được cho phép và điều này khuyến khích họ thà cẩn thận quá đáng còn hơn sai lầm.

Sự tự thân kiểm duyệt như thế, vốn tràn lan trong thực tế xã hội và trong tâm trạng của các nhạc sĩ, thường khó giải thích chính xác, nhưng rất quen thuộc với các nhạc sĩ người Việt mà tôi có dịp thảo luận với họ về kiểm duyệt.

Âm nhạc nào không ca ngợi lý tưởng cộng sản chẳng hạn như những bản tình ca ngoại quốc và nhạc tiền chiến Việt Nam đều bị chế diễu là "nhạc vàng" và bị cấm đoán. Tuy nhiên một vài nghệ sĩ ở nước Việt Nam Dân chủ Cộng Hòa như ca sĩ Phan Thắng Toán, thường gọi là Toán Xồm, dám trình diễn nhạc vàng. Vào giữa thập niên 1960, Toán Xồm chơi nhạc vàng cho các đám cưới và đám tiệc, nhưng vào năm 1968 anh bị bắt cùng với 6 thành viên khác trong băng nhạc. Khi các thành viên băng nhạc này cuối cùng bị đưa ra tòa vào năm 1971, họ bị kết tội "gieo rắc văn hóa thực dân đồi trụy và tuyên truyền phản cách mạng" và đều bị kết án nhiều năm tù dài. Mặc dù những nghệ sĩ này quả quyết họ không có mục đích chính trị gì mà chỉ có tình yêu dành cho nhạc vàng, nhưng những án tù của họ minh họa mức độ mà những người lãnh đạo Đảng quyết tâm trấn áp thẳng tay hoạt động âm nhạc họ nghĩ sẽ phá hoại đến lòng trung thành của nhân dân với chủ nghĩa xã hội và đến quyết tâm theo đuổi chiến tranh của họ. Bản án nhiều năm dành cho Toán Xồm, người mà mãi đến năm 1980 mới được thả ra, là để cảnh cáo những nghệ sĩ khác: hãy tuân theo đường lối của Đảng hay ở tù.

Nguyễn Văn Lộc (Lộc Vàng) và Phan Thắng Toán. 
Họ đi tù suốt nhiều năm trời chỉ vì chơi nhạc lãng mạn. 
Ra tù, Toán sống và chết trong cảnh bần hàn vô gia cư. 
Ảnh của Nguyễn Đình Toán
Nguồn

Kiểm duyệt âm nhạc ở nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam sau 1975

Vào ngày 30 tháng 4 năm 1975, quân đội Bắc Việt chiếm Sài Gòn và chiến thắng này đánh dấu sự kết thúc cuộc chiến tranh. Cùng với sự thống nhất chính thức vào năm 1976, quốc gia đổi tên thành Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Kiểm duyệt âm nhạc vào những năm sau thống nhất cực kỳ khắt khe. Như là một phần trong nỗ lực bắt văn hóa khuynh hướng thị trường hơn phải vào khuôn khổ như miền bắc xã hội chủ nghĩa, Đảng Cộng sản Việt Nam thực hiện những chiến dịch "làm sạch" để ra sức loại bỏ văn hóa âm nhạc của Việt Nam Cộng Hòa cũ. Cán bộ cộng sản lên án âm nhạc nổi tiếng thịnh hành ở miền Nam là thuốc độc thực dân mới. Nhà nước kiểm soát phân phối và phát thanh âm nhạc, còn những dĩa, băng, và sách nhạc "không lành mạnh" đều bị thu gom, tịch thu và tiêu hủy một cách có hệ thống.

Nhiều nhạc sĩ nổi tiếng ở miền Nam Việt Nam trốn ra nước ngoài còn những nhạc sĩ ở lại có thể bị đưa đi đến các trại "cải tạo". Thay vào văn hóa "phản động" của chế độ Việt Nam Cộng Hòa cũ, chế độ mới kêu gọi các nhạc sĩ sáng tác những nhạc phẩm giáo dục chính trị với các chủ đề về dân tộc, cách mạng và chủ nghĩa xã hội. Tình hình không có gì thay đổi cho tới sau năm 1986 khi bắt đầu thực hiện các cải cách.

Nhạc rap Việt Nam, Internet và kiểm duyệt

Internet ra đời ở Việt Nam từ cuối thập niên 1990 đã mở rộng rất lớn sự tiếp cận với các nền âm nhạc nổi tiếng trên toàn thế giới. Mặc dù Việt Nam là một trong những nước bị kiểm soát nhất trên thế giới về việc sử dụng internet và bị tổ chức Phóng viên Không Biên giới liệt kê là "kẻ thù của internet", nhưng những người kiểm duyệt đã dồn hầu hết công sức vào nội dung tôn giáo và chính trị gây nhiều tranh cãi song họ thấy khó mà kiểm soát sự lưu hành của âm nhạc.

Tiếp xúc với thế giới âm nhạc muôn màu muôn vẻ trên mạng đã khích lệ nhiều thanh niên Việt Nam thử nghiệm với những loại nhạc nổi tiếng như metal và rap. Sinh hoạt nhạc rap "ngoài luồng" ở Việt Nam là một trong những lĩnh vực hoạt động âm nhạc sôi động nhất nở rộ trên không gian mạng. Những người kiểm duyệt sẽ đánh rớt hầu hết các nhạc rap ngoài luồng do ca từ rất rõ ràng và thẳng thắn của nhạc, nhưng nhạc rap lại lưu hành rộng rãi trên các mạng truyền thông, các diễn đàn mạng địa phương và các trang mạng quốc tế như YouTube.

Nhạc rap ngoài luồng bàn về những vấn đề đa dạng mà tuổi trẻ Việt Nam quan tâm, nhưng hầu hết các nhạc rap đều không bàn trực tiếp đến chính trị. Một ngoại lệ nổi tiếng là bản nhạc được thu âm tên "Địt Mẹ Cộng Sản", hay viết tắt "ĐMCS", của nghệ sĩ nhạc rap Nah. Nah, tên thật là Nguyễn Vũ Sơn (sinh năm 1991), lớn lên ở thành phố Hồ Chí Minh, nơi anh thành danh nhờ dòng nhạc rap đầy ưu tư chuyển tải các vấn đề xã hội.

Năm 2013, anh sang Mỹ du học và tại đây anh cho ra mắt "ĐMCS" (Địt Mẹ Cộng Sản) trên Youtube vào năm 2015.

Điệp khúc của nhạc như sau:

Tao không vào địa ngục thì ai? Địt mẹ cộng sản.
Muốn thay đổi đất nước là sai? Địt mẹ cộng sản.
Mày dám bán đất đai tổ tiên? Địt mẹ cộng sản.
Giết người, bịt mắt, bịt miệng? Địt mẹ cộng sản.
Thảm sát đồng bào tại Huế? Địt mẹ cộng sản.
Tao đéo chịu làm nô lệ. Địt mẹ cộng sản.
Tụi mày sẽ sớm bị lật. Địt mẹ cộng sản.
Tất cả sẽ biết sự thật. Địt mẹ cộng sản.

Ngay sau khi được đưa lên mạng, 'ĐMCS' lan truyền rất nhanh và khích thích sự quan tâm truyền thông rất nhiều, đặc biệt bên ngoài Việt Nam. Thật không rõ nhà cầm quyền sẽ phản ứng thế nào trong trường hợp Nah trở về Việt Nam.

Những bản nhạc rap không qua kiểm duyệt lưu hành trên mạng đã giúp tuổi trẻ Việt Nam thể hiện mình, ít ra đối với những người trẻ cùng trang lứa, theo nhiều cách hoàn toàn rất khác với bất kỳ điều gì được cho phép ở truyền thông chính thức. Điều này dường như chứng tỏ sự bất lực càng ngày càng tăng của nhà nước trong việc kiểm soát sự thể hiện văn hóa theo cách họ đã làm trong quá khứ.

Người ta thường đề cập đến tiềm năng của internet qua mặt kiểm duyệt nhà nước, nhưng quan trọng là phải chỉ ra những hạn chế. Ở Việt Nam, kiểm duyệt mạng rất phổ biến cho nên không được phép chính thức phát thanh trên truyền thông của nhà nước, trình diễn công khai hay phát hành băng dĩa thì các nhạc sĩ rất khó mà đến với đông đảo thính giả.

Về mức độ nào đấy sự thay đổi kỹ thuật và sử dụng internet đã thách thức khả năng kiểm soát của nhà nước về tự do thể hiện âm nhạc. Tuy nhiên Đảng vẫn còn mau chóng trừng phạt những nhạc sĩ nào được coi là nguy hiểm đến chính trị, như minh chứng qua việc bắt giam Việt Khang đã được bàn đến vào đầu bài này. Như trong quá khứ, các nhạc sĩ nào ở Việt Nam đương thời dám viết ra những ca từ thách thức trực tiếp quyền lực của Đảng hay chính sách của Đảng thì sẽ đối mặt với những hậu quả cực kỳ nghiêm trọng.

Barley Norton

Barley Norton là giảng viên âm nhạc ở Goldsmiths, Đại học Luân Đôn. Ông là tác giả viết nhiều về âm nhạc Việt Nam.

Nguồn: Trích dịch từ trang mạng Freemuse ngày 14 tháng Mười 2016. Tựa đề tiếng Việt của người dịch. Tựa đề nguyên tác " Vietnam: Popular music and censorship".

Bản tiếng Việt:



Bình Luận

Articles in English

Thời Sự

Video

 
http://danlambaovn.blogspot.com/search?max-results=50
Copyright © 2014 Dân Làm Báo